Bakras (Bağras) Kalesi: Amanosların Tapınakçılar Kalesi

Amanos Dağları'nın sarp eteklerinde, Belen geçidine hakim bir tepede yükselen Bakras Kalesi, yüzyıllar boyunca bölgenin kontrolü için kilit rol oynamış bir yapıdır. Romalılardan Bizanslılara, Haçlı Tapınakçılarından Selahaddin Eyyubi'ye, Memlüklerden Osmanlı'ya kadar pek çok medeniyetin mücadelesine sahne olan bu kale, Hatay'ın en köklü tarihi eserlerinden biridir. Bu rehberde Bakras Kalesi'nin etkileyici hikayesini ele alıyoruz.

Stratejik Bir Kilit Noktası

Bakras Kalesi'nin önemini anlamak için konumuna bakmak gerekir. Kale, Anadolu'dan Suriye'ye, oradan da Mısır'a uzanan yolun Amanos Dağları'ndaki geçit noktasında yer alır. Bu yüzden tarih boyunca bu yolu kontrol etmek isteyen her güç için kritik bir hedef olmuştur.

Kale, iki tarafı derin vadilerle ayrılan, çok sarp bir tepe üzerine inşa edilmiştir. Önceleri Belen geçidinin girişini korumuş, Antakya kurulduktan sonra ise Seleukos başkentini savunma görevi üstlenmiştir.

Eski adı Pagrai veya Pagras olarak geçer; Osmanlı kaynaklarında ise Bakrâs şeklinde kaydedilmiştir. Bugün kalenin bulunduğu yer, Belen ilçesine bağlı Ötençay Mahallesi'dir.

Ne Zaman Yapıldı?

Kalenin tam olarak ne zaman ve kim tarafından yapıldığına dair kesin bir kanıt yoktur. Ancak antik coğrafyacı Strabon'un bu kaleden söz etmesi, tarihinin çok eskilere, İlk Çağlara kadar uzandığını gösterir. Genel kabule göre kale, Helenistik dönemden itibaren var olmuştur ve sonraki dönemlerde Romalılar, Bizanslılar ve Haçlılar tarafından onarılarak kullanılmıştır.

Halk arasında anlatılan bir rivayete göre, kale Ammuri Kralı'nın, sarp geçitlerden geçerken atından düşüp uçuruma yuvarlanan çok sevdiği eşi Bağrez'in hatırasına yaptırılmıştır. Bu efsane, kaleye "Bağras" adının nereden geldiğine dair halk anlatısı olarak aktarılır.

Emevilerden Bizans'a

Bakras, İslam tarihinde de erken dönemden itibaren önemli bir mevki olmuştur. Kaynaklara göre, Emevi halifelerinden Abdülmelik b. Mervan'ın oğlu Mesleme buraya koloniler kurmuş, Hişam b. Abdülmelik döneminde ise bir kale inşa edilerek elli kişilik bir muhafız kuvveti yerleştirilmiştir. Harun Reşid zamanında ise bölge, Avâsım sınırları içine alınarak Antakya'ya giden yolları korumak üzere teşkilatlandırılmıştır.

969 yılında Kilikya bölgesini ele geçiren Bizans İmparatoru Nikephoros Phokas tarafından zaptedilip tahkim edilen kale, daha sonra Selçuklu komutanı Kutalmışoğlu Süleyman Bey tarafından geri alınmıştır.

Haçlılar ve Tapınak Şövalyeleri

Bakras Kalesi'nin en bilinen dönemi, Haçlı Seferleri çağıdır. Bu dönemde kale, Antakya Prensliği'nin kuzeyindeki en önemli savunma noktalarından biri haline gelmiştir. 12. yüzyıldan sonra Templier (Tapınak) Şövalyeleri'nin eline geçen kale, onların döneminde "Gastin" adıyla anılmıştır. Bu nedenle halk arasında bugün de "Tapınakçılar Kalesi" olarak bilinir.

Kale, tarihin akışı içinde defalarca el değiştirmiştir:

• 1188: Hıttîn Savaşı'nın ardından Selahaddin Eyyubi kaleyi fethetmiştir.
• 1191: Selahaddin'in komutanı Alemüddin Süleyman bin Candar kaleyi yıktırmıştır.
• Ardından Kilikya Ermenileri bölgeyi ele geçirip kaleyi yeniden inşa ederek müstahkem hale getirmiştir.
• 1216: Kale yeniden Templier Şövalyeleri'nin eline geçmiştir.
• 1268: Memlük Sultanı Baybars kaleyi kuşatarak zaptetmiştir. Memlükler döneminde kale, naiblik haline getirilerek kuzey fetihleri için önemli bir üs olmuştur.

Osmanlı Dönemi ve Sonrası

Memlükler ile Osmanlı Devleti arasında da birçok kez çekişmeye sahne olan kale, 1516 yılında Yavuz Sultan Selim'in Mısır Seferi sırasında kesin olarak Osmanlı egemenliğine girmiştir. Ancak bu tarihten sonra Osmanlı sınırlarının genişlemesiyle birlikte kale, hudutlardan uzak bir iç kale haline gelmiş ve siyasi rolünü büyük ölçüde kaybetmiştir.

17. yüzyılda buradan geçen Evliya Çelebi, Bağras Kalesi'ni bir bayır üzerinde beşgen şeklinde küçük bir kale olarak tarif eder. Kale içinde yaklaşık 150 asker hânesi bulunduğunu, kasabada bir cami, han, hamam ve pazar olduğunu kaydeder. Halkının bağ-bahçe ziraatıyla uğraştığını ve dağlardan çiçek soğanları çıkarıp İstanbul gibi yerlere götürüp sattıklarını da anlatır.

Bugünkü Durumu

Çoğunlukla kesme taştan, bir alay askeri barındıracak büyüklükte ve birkaç katlı olarak inşa edilen Bakras Kalesi, bugün ne yazık ki büyük ölçüde harap durumdadır. Buna rağmen birçok mekanı hâlâ ayaktadır ve gösterişli mimarisiyle ziyaretçileri etkiler. Kalenin suyunu taşıyan üzeri örtülü su kanallarının izleri, güney taraftaki vadide hâlâ görülebilir.

Yerel turizmciler ve tarih severler, kalenin restore edilip çevre düzenlemesi yapılması halinde Hatay'ın en önemli turizm noktalarından biri olabileceğini sıkça dile getirir. Doğayla iç içe konumu ve etkileyici manzarasıyla kale, "keşfedilmeyi bekleyen" bir hazine olarak anılır.

Ziyaret İçin İpuçları

• Kaleye Antakya-İskenderun karayolu üzerinden, Ötençay (Bakras) yönüne ayrılan yoldan ulaşılır.
• Kale sarp bir tepede olduğu ve harap durumda bulunduğu için, ziyaret sırasında dikkatli olmak ve uygun ayakkabı giymek önemlidir.
• Düzenlenmiş bir gezi rotası bulunmadığından, gidiş öncesinde güncel erişim durumunu yerel kaynaklardan teyit etmek faydalıdır.
• Tepedeki konumu sayesinde, çevredeki Amanos manzarası fotoğraf tutkunları için etkileyicidir.
• Yakındaki Belen Külliyesi ile birlikte bir gezi planı yapabilirsiniz.

Bakras Kalesi, bir geçidi binlerce yıl boyunca bekleyen taş bir nöbetçi gibidir. Tapınak Şövalyeleri'nden Selahaddin Eyyubi'ye, Bizans'tan Osmanlı'ya kadar nice medeniyetin izini taşıyan bu kale, Hatay'ın katman katman tarihini en çarpıcı şekilde anlatan duraklardan biridir.