Habib-i Neccar Camii ve Türbesi (Antakya): Anadolu'nun İlk Camisi

Antakya'nın tarihi Kurtuluş Caddesi üzerinde yükselen Habib-i Neccar Camii, yalnızca bir ibadet mekanı değil; bu toprakların binlerce yıllık çok kültürlü tarihinin sessiz bir tanığıdır. Bugünkü Türkiye sınırları içinde inşa edilen ilk cami kabul edilen bu yapı, hem Müslümanların hem de Hristiyanların ziyaret ettiği ender mekanlardan biridir. Bu rehberde caminin tarihçesini, ona ismini veren Habib-i Neccar'ın hikayesini ve mimari özelliklerini ele alıyoruz.

Anadolu'nun İlk Camisi

Habib-i Neccar Camii, Antakya'nın MS 638 yılında Müslüman Araplar tarafından fethedilmesinin ardından inşa edilmiştir. Kaynaklara göre Antakya, Halife Hz. Ömer'in komutanlarından Ebu Ubeyde bin Cerrah tarafından fethedilmiş ve fethin simgesi olarak bu cami yapılmıştır. Bu özelliğiyle cami, bugünkü Türkiye sınırları içinde inşa edilen ilk cami olarak kabul edilir.

Cami, Roma dönemine ait bir pagan tapınağının üzerine inşa edilmiştir. Bu yönüyle yapı, Antakya'nın hem İslam öncesi hem de İslam sonrası dönemine tanıklık eder.

Yüzyıllar Boyunca Yeniden Doğuş

Antakya, tarih boyunca birçok el değiştirmiş ve depremlerle sarsılmıştır. Cami de bu çalkantılı tarihten payını almıştır:

• 968'e kadar Müslüman devletlerin yönetiminde kalan şehir, bu tarihte Bizans hakimiyetine geçmiş, yaklaşık bir asır sonra yeniden Müslüman Türklerin eline geçmiştir. Bu dönemde cami kiliseye, sonra tekrar camiye çevrilmiştir.
• 1268'de Antakya'daki Haçlı Prensliği'ne son veren Memlük Sultanı Baybars, kenti yeniden imar etmiştir. Caminin medrese duvarındaki bir kitabede Baybars'ın unvanı yer alır.
• 1526'da Yavuz Sultan Selim'in Mısır Seferi sonunda şehir Osmanlı egemenliğine girmiştir.
• 17. yüzyılda camiye barok üslupta bir minare eklenmiştir.
• 1853 depreminde cami yıkılmış, yalnızca minaresi ayakta kalmıştır. Ardından 1863-1864 yıllarında yeniden inşa edilmiştir.

Cumhuriyet döneminde çeşitli restorasyonlar gören cami, 2011 yılında da kapsamlı bir onarımdan geçmiştir. Ne yazık ki 6 Şubat 2023 Kahramanmaraş depremlerinde büyük zarar görmüştür. Yürütülen restorasyon çalışmalarının ardından 27 Aralık 2025 tarihinde yeniden ibadete açılmıştır.

Habib-i Neccar Kimdir?

Caminin asıl ünü, ona ismini veren Habib-i Neccar'ın hikayesinden gelir. Rivayete göre Habib-i Neccar, Antakya'da yaşayan bir marangozdur ("neccar" marangoz demektir). İyi kalpli, çalışıp kazanan ve kazancının bir kısmını ihtiyaç sahiplerine dağıtan biri olarak anlatılır.

Anlatıya göre, Hz. İsa'nın şehre gönderdiği elçiler putperest Antakya halkını tek tanrı inancına davet eder. Halkın çoğu karşı çıkarken, şehrin uzak bir ucundan koşarak gelen Habib-i Neccar, hemşehrilerine elçilere uymalarını söyler ve böylece kendi imanını ilan eder. Bu sebeple halkın öfkesine maruz kalır ve şehit edilir. Bir rivayete göre, şehit edildikten sonra başının yuvarlanarak bugünkü türbesinin bulunduğu yere geldiği anlatılır.

Yasin Suresindeki Kıssa

Habib-i Neccar'ın hikayesi, Kur'an-ı Kerim'de Yasin suresinin 13-29. ayetlerinde anlatılan kıssayla ilişkilendirilir. Bu kıssada, bir şehre gelen iki elçinin yalanlandığı, üçüncü bir elçiyle desteklendikleri, halkın yine karşı çıktığı, ancak şehrin uzak bir yerinden gelen bir kişinin iman ettiği ve bu kişinin halk tarafından öldürüldüğü, imanı sayesinde cennetle müjdelendiği anlatılır.

Burada önemli bir noktayı dürüstçe belirtmek gerekir: Yasin suresinde şehrin adı açıkça "Antakya" olarak geçmez. Müfessirlerin (Kur'an yorumcularının) çoğu, kıssada anlatılan şehrin Antakya, iman eden kişinin de Habib-i Neccar olduğunu söyler. Ancak olayın kahramanlarının kimlikleri ve ayrıntıları konusunda İslam âlimleri ve tarihçiler arasında farklı yorumlar bulunmaktadır.

İlginç bir tarihsel not: Tarihçi İoannis Malalas, MS 35-37 yıllarında Antakya'da bir deprem olduğunu yazmıştır. Bazı kaynaklar bunu, kıssada geçen olayla benzerlik açısından değerlendirir; ancak bu bağlantının kesin olarak kurulması mümkün değildir.

Havarilerin İzleri

Caminin avlusunda, Hristiyanlık tarihi açısından da önemli mezarlar bulunur. Hristiyan kaynaklarına göre, Hz. İsa'nın göğe yükselişinden sonra Kudüs'ten Antakya'ya gönderilen Barnaba (Barnabas) ve ardından Tarsus'tan çağrılan Pavlus (Saul), bir yıl boyunca bu şehirde yeni dini yaymaya çalışmışlardır. Daha sonra Simun Petrus'un (Şem'un-u Safa) da şehre geldiği anlatılır.

İşte bu nedenle cami avlusunda:

• İsneyn Türbesi (Çifte Türbe): İçinde Yahya (Barnabas) ve Yunus (Pavlos) olarak anılan iki havariye atfedilen, çift başlıklı tek bir sanduka bulunur. Türbe kapısındaki kitabe Hicri 879 (Miladi 1474) tarihlidir.
• Habib-i Neccar ve Şem'un-u Safa makamları da külliye içinde yer alır.

Bu yapı, Hristiyanlık adının ilk kez Antakya'da bu yeni dine inananlar için kullanıldığı gerçeğiyle birleşince, hem Müslümanlar hem Hristiyanlar için anlamlı, ortak bir dini mekan haline gelir. Bugün dünyanın dört bir yanından insanlar burayı ziyaret eder.

Mimari Özellikleri

Habib-i Neccar Külliyesi, antik çağda Antakya'nın iki ucunu birbirine bağlayan, sütunlu cadde üzerine kurulmuştur. Yamuk planlı bir avlu etrafında şekillenen külliye şunları içerir:

• Cami: Mihrap önü kubbeli, dikdörtgen planlı ana yapı. Mihrap nişi içinde pencere uygulaması gibi yöresel bir özellik taşır.
• Taç kapı: Avlunun doğusundan girişi sağlayan anıtsal kapı.
• İki türbe: İsneyn Türbesi ve Habib-i Neccar makamı.
• Medrese hücreleri: Avlu çevresinde sıralanan odalar.
• Şadırvan: Onikigen planlı, 1858 tarihli su haznesi.
• Minare: Kare kaide üzerinde yükselen, poligonal (çokgen) gövdeli, ahşap şerefeli minare.

Ziyaret İçin İpuçları

• Cami, Antakya'nın merkezinde, tarihi Kurtuluş Caddesi üzerindedir; şehrin tarihi dokusunu keşfetmek için ideal bir başlangıç noktasıdır.
• Ziyaret için sabahın erken saatleri uygundur; hem daha sakin olur hem fotoğraf için ışık elverişlidir.
• Bir ibadet mekanı olduğunu unutmayın; ziyaret sırasında saygılı bir kıyafet ve sessizlik uygun olur.
• Antakya gezinizde Uzun Çarşı ve diğer tarihi mekanlarla birlikte bir rota planlayabilirsiniz.

Habib-i Neccar Camii ve Türbesi, Antakya'nın çok katmanlı tarihini tek bir mekanda buluşturur. İnançların, kültürlerin ve medeniyetlerin iç içe geçtiği bu kutsal mekan, Hatay'ın neden "medeniyetlerin buluştuğu topraklar" olarak anıldığını en güzel anlatan duraklardan biridir.