Vakıflı Köyü: Türkiye'nin Tek Ermeni Köyü ve Yaşayan Kültürü

Hatay, yüzyıllardır farklı dinlerin ve halkların bir arada yaşadığı, "medeniyetlerin buluştuğu topraklar" olarak anılır. Bu çok kültürlü kimliğin belki de en canlı simgesi, Samandağ'ın Musa Dağı eteklerindeki küçük bir köydür: Vakıflı. Türkiye'nin tek Ermeni köyü olan Vakıflı, portakal bahçeleri, taş evleri, tarihi kilisesi ve yüzyıllık gelenekleriyle, Hatay'ın hoşgörü ve çeşitlilik dokusunu bugüne taşır. Bu rehberde Vakıflı'nın tarihini ve yaşayan kültürünü saygıyla ele alıyoruz.

Musa Dağı'nın Eteğinde Bir Köy

Vakıflı Köyü, Samandağ ilçe merkezine yaklaşık 4 kilometre uzaklıkta, Musa Dağı eteklerinde yer alır. Sırtını dağa, yüzünü Akdeniz'e dönmüş; serin, bol oksijenli, kendine has bir iklimi olan bir köydür. Hıdırbey Vadisi'nin doğal bir devamı niteliğindedir ve Yayladağı-Suriye sınırına yaklaşık 30 kilometre mesafededir.

Köy, bugün yaklaşık 35 hane ve 150-160 kişilik bir nüfusa sahiptir. Ancak bu sayı mevsime göre değişir: Kış aylarında 100-150 kişi yaşarken, yaz aylarında köyden ayrılıp İstanbul'a, Avrupa'ya ya da yurt dışına yerleşmiş olanların ziyaretiyle bu sayı birkaç katına çıkar. Akdeniz'e bakan tepeleri ve taş evleriyle Vakıflı, özellikle gün batımında etkileyici manzaralar sunar.

"Vakıflı" Adı Nereden Gelir?

Köyün adının ilginç bir hikayesi vardır. Kaynaklara göre, II. Mahmut döneminde (1808-1839), bugünkü Vakıflı'nın arazileri komşu Yoğunoluk köyünün bir çiftliği olarak işlenirdi. Bu dönemde köy topraklarının bir kısmı bir Hristiyan'a vakfedilmiş (bağışlanmış); köy de bu olaydan sonra Yoğunoluk'tan ayrılarak "Vakıflı" adını almıştır. Köyün yaşlıları, Ermenilerin bu bölgedeki varlığının çok eskiye, yüzyıllar öncesine uzandığını anlatır.

Tarihin İzleri: Zorlu Yıllar

Vakıflı'nın tarihi, Anadolu'nun yakın tarihindeki çalkantılarla iç içedir. Bu hassas dönemi, olgusal ve ölçülü biçimde aktarmak gerekir.

Yirminci yüzyılın başında, Samandağ çevresinde birbirine komşu yedi Ermeni köyü bulunuyordu: bugünkü adlarıyla Yoğunoluk, Batıayaz (Bityas), Kapısuyu (Kebusiye), Hıdırbey, Hacıhabipli, Azir ve Vakıflı. 1915'te yaşanan olaylar sırasında, bu köylerin halkından önemli bir bölümü Musa Dağı'na (Damlacık Tepesi'ne) çekilerek yaklaşık 40 gün boyunca burada kalmıştır. Bu direniş, sonunda kıyıya yanaşan bir Fransız gemisi aracılığıyla son bulmuş; bölgedeki Ermeniler Mısır'ın Port Said limanına götürülmüştür. (Bu olay, Franz Werfel'in dünyaca ünlü "Musa Dağ'da Kırk Gün" romanına da konu olmuştur.)

I. Dünya Savaşı'nın ardından, Mondros Mütarekesi (1918) sonrası bölge Fransız idaresine girince, göç eden Ermenilerin bir kısmı yaklaşık dört yıl sonra köylerine geri dönmüştür.

"Kalanların Köyü": 1939 Tercihi

Vakıflı'yı bugünkü özel konumuna getiren asıl dönüm noktası 1939'dur. Hatay'ın anavatana, Türkiye Cumhuriyeti'ne katıldığı bu yıl, bölgedeki halklara göç etme ya da kalma tercihi tanınmıştır. Bu süreçte, bölgedeki Ermenilerin çoğu Lübnan'ın Ancar bölgesine ya da Ermenistan'a göç etmeyi seçmiştir.

Ancak yaklaşık 70 aile -ki çoğu Vakıflı köyündendi- topraklarından ayrılmayıp Türkiye'de kalmayı tercih etmiştir. Bölgede kalan Ermeniler zamanla Vakıflı'da toplanmış; diğer eski Ermeni köylerine ise Türkmenler yerleştirilmiştir. İşte bu yüzden Vakıflı, "kalanların köyü" olarak anılır ve bugün Türkiye'nin tek Ermeni köyü olma özelliğini taşır.

Surp Asdvadzadzin Kilisesi

Köyün kalbinde, tarihi bir kilise yer alır: Surp Asdvadzadzin (Aziz Meryem Ana) Kilisesi. İlginç bir geçmişi vardır; bina aslında ipek böceği yetiştirmek için yapılmış, sonradan kiliseye dönüştürülmüştür. 1997 yılında, aslına uygun malzeme ve işçilikle kapsamlı bir restorasyondan geçirilerek kubbesiyle bugünkü halini almıştır.

Bu kilise, sadece Vakıflı için değil, Türkiye için de özeldir: İstanbul dışında aktif olan az sayıdaki Ermeni kilisesinden biridir (diğerleri yine Hatay'da, İskenderun ve Kırıkhan'dadır). Kilisenin daimi bir papazı yoktur; gerektiğinde ve özel günlerde, İstanbul'daki Ermeni Patrikhanesi'nden papaz gönderilir. Kiliseye bitişik köy müzesinde ise, köyün geçmişine ve sosyal yaşamına ait eşyalar sergilenir.

Üzüm Bayramı: Bir Geleneğin Yaşatılması

Vakıflı'nın en renkli ve en bilinen geleneği, her yıl ağustos ayının ikinci haftasında düzenlenen Üzüm (bağbozumu) Bayramı'dır. Surp Asdvadzadzin (Meryem Ana Yortusu) adıyla anılan bu festival, köyü yılın en hareketli günlerine taşır.

Bu bayramın gelenekleri oldukça özeldir:

• Geleneğe göre, üzümler ağustosun ikinci pazarına kadar yenmez ve bağbozumu yapılmaz; üzüm ancak bu tarihte kutsanarak yenmeye başlanır. Bu geleneğin kökeninin Hristiyanlık öncesine kadar uzandığı söylenir.
• Festival için köye Türkiye'nin dört bir yanından, Ermenistan'dan, Lübnan'dan, ABD'den ve daha pek çok ülkeden misafirler gelir.
• Ayinden önceki gece, kilisenin bahçesinde yan yana yedi kazan kurulur. Bu yedi kazanda, bütün gece nöbetleşe herisa (keşkek) -parçalanmış et ve buğdayla yapılan geleneksel bir yemek- pişirilir.
• Bu yedi sayısı semboliktir: Her bir kazanın, bir zamanlar bölgede yaşayan yedi Ermeni köyünden birini temsil ettiği söylenir.
• Festival sabahı kilisede ayin yapılır, ilahiler eşliğinde üzümler kutsanır ve dağıtılır; ardından keşkekle birlikte yenir.

Bu festival, yalnızca dini bir tören değil; bir kültürün, bir hafızanın ve bir dayanışmanın da yaşatılmasıdır. Köyde "Hala Hala Ninnoyi" gibi, Vakıflı Ermenicesiyle söylenen, köyün adeta gayriresmi marşı haline gelmiş şarkılar da bu kültürün bir parçasıdır.

Organik Tarımın Öncüsü

Vakıflı, kültürel kimliğinin yanı sıra, tarımıyla da ülke çapında adından söz ettirir. Köy, 2004 yılından beri tamamen organik tarım yapan, Türkiye'nin bu alandaki öncü köylerinden biridir. Ağırlıklı olarak narenciye, özellikle de portakal yetiştirilir.

2004 yılında, organik narenciye ihracatıyla ülkeye yaklaşık 1 milyon Euro gelir kazandırmaları, köyü ulusal gündeme taşımış; bu başarı çeşitli ödüllerle taçlandırılmıştır. Bunun yanı sıra, köy kooperatifinin kadın kolu tarafından üretilen ürünler de Vakıflı'yı özel kılar: onlarca çeşit reçel, zeytinyağı, meyve likörleri ve yöresel zeytin çeşitleri, köyü ziyaret edenlerin ilgisini çeker.

Çok Kültürlü Hatay'ın Aynası

Vakıflı, tek başına Hatay'ın özünü anlatan bir köydür. Samandağ ve çevresi; yüzyıllardır Sünni, Alevi ve Hristiyan Arapların, Türkmenlerin ve Ermenilerin bir arada yaşadığı çok kültürlü bir coğrafyadır. Vakıflı köylülerinin Ermenice, Arapça ve Türkçeyi bir arada konuşması; farklı inançların ve geleneklerin yan yana yaşaması, işte bu çeşitliliğin canlı bir yansımasıdır.

Bu yönüyle Vakıflı'yı ziyaret etmek, sadece güzel bir köyü görmek değil; Anadolu'nun çok sesli, çok renkli mirasına saygıyla tanıklık etmektir.

Ziyaret İçin İpuçları

• Vakıflı, Samandağ merkezine yakındır; Titus Tüneli, Hıdırbey Musa Ağacı ve Samandağ sahili ile birlikte bir rota oluşturabilirsiniz.
• Surp Asdvadzadzin Kilisesi ve bitişiğindeki köy müzesi mutlaka görülmelidir; bir saygı mekanı olduğu unutulmamalıdır.
• Köyün kooperatifinden organik reçel, zeytinyağı ve yöresel ürünler alabilirsiniz; bu, hem güzel bir hatıra hem de köy ekonomisine destektir.
• Köyün canlı kültürünü görmek isteyenler için en doğru zaman, ağustosun ikinci haftasındaki Üzüm Bayramı'dır; ancak bu dönemde köy çok kalabalık olur.
• Köyde konaklamak isteyenler için taş ev pansiyonlar bulunur; doğayla iç içe huzurlu bir mola sunar.
• Köyün mistik ve sakin atmosferine saygı göstermek, ziyaretin en önemli kuralıdır.

Vakıflı Köyü, küçük bir yerleşim olmasına rağmen, Hatay'ın ve Anadolu'nun çok kültürlü mirasının paha biçilmez bir parçasıdır. Portakal kokulu bahçeleri, asırlık kilisesi, yedi kazanlık üzüm bayramı ve "kalanların" hikayesiyle Vakıflı; farklılıkların bir arada, barış içinde yaşayabildiğinin sessiz ama güçlü bir kanıtıdır. Hatay'ı keşfederken bu köye uğramak, bu toprakların ruhunu anlamak için değerli bir fırsattır.