Hatay Tarihçesi: Antik Antakya'dan Bugüne Medeniyetler Şehri

Hatay, Türkiye'nin en güneyinde, Akdeniz'in doğu ucunda yer alan; tarihi binlerce yıl öncesine uzanan, "medeniyetler şehri" olarak anılan eşsiz bir ildir. Merkezi Antakya olan bu topraklar, antik çağlardan bugüne pek çok kültürün, inancın ve devletin izini taşır. Bu rehberde, Hatay'ın zengin tarihçesini, kuruluşundan Türkiye'ye katılışına kadar ele alıyoruz.

İlk Çağlar: Binlerce Yıllık Yerleşim

Hatay topraklarındaki yerleşimin geçmişi, şehrin kuruluşundan çok daha eskiye uzanır. Amik Ovası'ndaki tümülüslerde (höyüklerde), milattan önce 8000 yıllarına ait yerleşme izleri tespit edilmiştir. Bu da bölgenin, insanlık tarihinin en eski yerleşim alanlarından biri olduğunu gösterir.

Antik çağda Hatay toprakları sırasıyla pek çok gücün egemenliğine girdi: İlk Tunç Çağı'ndan itibaren Akad İmparatorluğu; MÖ 1800-1600 yılları arasında Amorilerin Yamhad Krallığı; MÖ 17. yüzyıl sonlarında Hititler; MÖ 1490 yıllarında Mısır; daha sonra Mitanni Krallığı. Bu katmanlı geçmiş, Hatay'ın daha kuruluşundan önce bile, büyük medeniyetlerin kesişim noktasında olduğunu gösterir.

Antakya'nın Kuruluşu: Seleukos ve Bir Kartal Efsanesi

Hatay tarihinin dönüm noktası, Antakya'nın (Antiokheia) kuruluşudur. Büyük İskender'in MÖ 323 yılında ölümünden sonra, komutanları arasında imparatorluğu paylaşma mücadelesi başladı. Bu mücadeleyi kazanan komutanlardan Seleukos I. Nikator, Seleukoslar (Selevkos) dönemini başlattı.

Seleukos, MÖ 300 civarında, önce Samandağ'da Seleucia Pieria limanını, ardından da Antiokheia'yı (Antakya) kurdu. Şehrin adını, babası Antiokhos'un isminden esinlenerek verdi. Antakya, Silpius Dağı'nın (bugünkü Habib Neccar Dağı) eteğinde ve Asi Nehri (Orontes) kıyısında, stratejik bir konumda yükseldi.

Şehrin kuruluşuyla ilgili bir de efsane anlatılır: Rivayete göre Seleukos, şehri nereye kuracağını öğrenmek için Tanrı Zeus'a bir kurban sunar. Kurbanın etini kapan bir kartal, Silpius Dağı eteğiyle Asi Nehri arasına konar. Seleukos bunu bir işaret sayar ve şehri tam o noktaya kurdurur. Bu efsane, Antakya'nın kuruluşunun antik dünyada ne kadar önemli görüldüğünü de gösterir.

Roma Dönemi: Dünyanın Üçüncü Büyük Şehri

Antakya, MÖ 64 yılında, serbest şehir statüsüyle Roma İmparatorluğu'na katıldı ve imparatorluğun Suriye Eyaleti'nin başkenti oldu. Bu dönem, şehrin altın çağıydı.

MS 2. yüzyılda Antakya, 200.000-300.000 nüfusuyla, Roma ve İskenderiye'den sonra imparatorluğun üçüncü büyük metropolü durumundaydı. Şehrin başlıca zenginlik kaynağı ticaret ve ihracattı. Antakya; saraylara, köşklere, heykellere, su yollarına, bir hipodroma, hamamlara ve hatta gelişmiş bir kanalizasyon sistemine sahip, çağının en ileri kentlerinden biriydi. Bu görkemli geçmişin izlerini, bugün Hatay Arkeoloji Müzesi'ndeki dünyaca ünlü mozaiklerde görmek mümkündür.

Hıristiyanlığın İlk Merkezlerinden Biri

Antakya, dünya tarihinde sadece bir ticaret ve siyaset merkezi değil, aynı zamanda büyük bir dini merkez olarak da öne çıkar. MS 1. yüzyılın ilk yarısında ortaya çıkan Hıristiyanlık, Kudüs dışında ilk defa Antakya'da yayıldı.

Tarihî kaynaklara göre, Hz. İsa'ya inananlara ilk defa Antakya'da "Hıristiyan" adı verildi. Aziz Barnabas'ın 38 yılında Antakya'ya gönderilmesi ve onun Aziz Pavlus'u (Paul) buraya davet etmesi, şehri erken Hıristiyanlığın en önemli merkezlerinden biri yaptı. Bu mirasın simgesi, dünyanın ilk kaya kiliselerinden biri kabul edilen Saint Pierre (Senpiyer) Kilisesi'dir. Ayrıca şehrin İslam tarihindeki yeri de önemlidir; Habib-i Neccar, Antakya'da medfun olduğuna inanılan, Anadolu'nun ilk müminlerinden biri olarak anılır.

Bizans, Araplar ve El Değiştiren Bir Şehir

395 yılında Roma İmparatorluğu ikiye bölündü ve Antakya, Doğu Roma (Bizans) sınırları içinde kaldı. Ancak bu dönem, depremler ve savaşlarla da anılır; özellikle 6. yüzyıldaki büyük depremler, şehre ağır zarar verdi.

638 yılında Antakya, İslam orduları tarafından fethedildi ve sırasıyla Emeviler, Abbasiler, Tolunoğulları (877) ve İhşîdîler'in egemenliğine girdi. 944 yılında, Antakya'yı da içine alan, Halep merkezli Hamdanoğulları Devleti kuruldu. Bizans'la yaşanan şiddetli çatışmaların ardından, Antakya 969 yılında yeniden Bizans'ın eline geçti.

Bu dönemde, 9 ve 10. yüzyıllarda, doğudaki Selçuklu varlığının da etkisiyle, Antakya ve çevresine yoğun bir Türk nüfusu yerleşmeye başladı. Anadolu Selçuklu Devleti'nin kurucusu Kutalmışoğlu Süleyman Bey, 1084 yılında Antakya'yı fethederek şehri bir süre Türk hakimiyetine soktu.

Haçlı Prinkepsliği ve Memlükler

Antakya tarihinin en çalkantılı dönemlerinden biri, Haçlı Seferleri'yle başladı. 1098 yılında, uzun bir kuşatmanın ardından şehir Haçlılar tarafından zaptedildi ve burada Antakya Haçlı Prinkepsliği (Prensliği) kuruldu. Bu prenslik, yaklaşık 171 yıl boyunca varlığını sürdürdü ve Haçlı Seferleri tarihinde önemli bir rol oynadı. Bölgedeki Bakras (Bagras) Kalesi gibi yapılar, bu dönemin stratejik mücadelelerine tanıklık etti.

Haçlı hakimiyeti, 18 Mayıs 1268'de sona erdi. Mısır Memlük Sultanı Baybars, Antakya'yı Haçlıların elinden alarak şehri yeniden İslam topraklarına kattı. Baybars döneminde ve sonrasında, bölgeye Türkmen boylarının (özellikle Avşarlar ve Bayatlar) göçü ve yerleşimi yoğunlaştı. Kuzey Suriye Avşarlarından Gündüzoğulları Amik Ovası'nda, Özeroğulları ise Dörtyol çevresinde yaşıyordu.

Osmanlı Dönemi: Dört Asırlık Huzur

Antakya, 1516 yılında, Yavuz Sultan Selim'in Mısır seferi sırasında, Mercidâbık (Merc-i Dabık) Savaşı'nın (24 Ağustos 1516) ardından Osmanlı hakimiyetine girdi. Böylece bölgede, yaklaşık dört asır sürecek olan Osmanlı dönemi başladı.

Osmanlı idaresinde Antakya, önce Halep Eyaleti'ne bağlı bir sancak (liva), zaman zaman da bir kaza olarak yönetildi. Bu dönemde Antakya, Asi Nehri ile Habib-i Neccar Dağı arasındaki alanda, orta büyüklükte ama köklü bir şehirdi. Osmanlı'nın bu topraklardaki dört asırlık idaresi, 1918 yılına, Birinci Dünya Savaşı'nın sonuna kadar sürdü. Bölgedeki Payas (Sokullu) Külliyesi ve Belen (Kanuni) Külliyesi gibi yapılar, Osmanlı'nın İpek Yolu üzerindeki bu coğrafyaya verdiği önemi gösterir.

İşgal, Manda ve "Hatay" Adının Doğuşu

Birinci Dünya Savaşı'nın ardından, 1918 sonbaharında Antakya önce İngilizler, sonra da Fransızlar tarafından işgal edildi. 21 Ekim 1921 tarihli Ankara Antlaşması ile Fransa, İskenderun Sancağı denilen bölgeye idari muhtariyet (özerklik) vermeyi kabul etti.

Bu dönemde devreye, bizzat Mustafa Kemal Atatürk girdi. Fransa'nın, Ankara Antlaşması'na aykırı şekilde bölgeyi Suriye'ye devretme girişimi üzerine, Atatürk bu yöreye "Hatay" adını vererek meseleyi Milletler Cemiyeti'ne taşıdı. "Hatay meselesi benim şahsi davamdır" diyen Atatürk'ün kararlı tutumu, sürecin seyrini değiştirdi. "Hatay" adı, işte bu 1930'lu yıllarda, bu dava sürecinde ortaya çıktı.

Hatay Devleti: On Aylık Bir Cumhuriyet

Yoğun diplomatik çabaların ardından, Ocak 1937'de Paris ve Ankara'da yapılan görüşmelerle, iki devletin garantisi altında "Hatay" adıyla bir devlet kurulması kararlaştırıldı. Anayasası Milletler Cemiyeti'nde hazırlanan bu devletin oluşumu için, Türkiye garantör sıfatıyla 5 Temmuz 1938'de (eşit sayıda Türk ve Fransız askeriyle birlikte) bölgeye askerî birliklerini soktu ve seçimlerin yapılması sağlandı.

Seçimlerde Hatay Türkleri mecliste çoğunluğu elde etti. 2 Eylül 1938'de toplanan Hatay Devleti Cumhuriyeti Millet Meclisi'nde, devlet başkanlığına Tayfur Sökmen, başbakanlığa ise Abdurrahman Melek seçildi. Böylece, yaklaşık on ay varlığını sürdürecek olan Hatay Devleti kurulmuş oldu. 10 Kasım 1938'de Atatürk'ün vefatı bile bu süreci durduramadı.

Türkiye'ye Katılış: 1939

Hatay Devleti, kısa ömründe hızla teşkilatlandı ve Türkiye ile bağlarını güçlendirdi. İkinci Dünya Savaşı'nın yaklaşan tehdidi de göz önüne alınarak, Türkiye, Fransa'ya Hatay'ın anavatana katılmasını teklif etti.

Uzun görüşmelerin ardından, 23 Haziran 1939'da Ankara'da, Fransa ile Türkiye arasında, Fransa'nın Hatay'ın Türkiye'ye katılmasını kabul ettiği antlaşma imzalandı. Aynı gün, 29 Haziran 1939'da, Hatay Millet Meclisi son toplantısını yaparak oy birliğiyle Türkiye Cumhuriyeti'ne katılma kararı aldı ve kendini feshetti. Türkiye, 7 Temmuz 1939'da çıkardığı bir yasayla "Hatay" ilini kurarak bağlanma işlemini resmen tamamladı. 23 Temmuz 1939'da ise son Fransız birlikleri bölgeden ayrıldı; Antakya'da kışlaya Türk bayrağı çekildi ve devir teslim töreni yapıldı.

Böylece Hatay vilayeti ve merkezi Antakya, Türkiye Cumhuriyeti'nin bir parçası oldu. Merkez ilçenin adı Antakya olmasına rağmen, ilin adının "Hatay" olmasının sebebi de bu tarihsel süreçtir: bir süre varlığını sürdürmüş olan devletin adı, yeni vilayetin adı olmuştur.

Cumhuriyet Dönemi ve Bugünkü Hatay

Türkiye'ye katıldıktan sonra Hatay, hızlı bir gelişme gösterdi. 1940'ta yaklaşık 28.000 olan Antakya nüfusu, on yıllar içinde büyük bir artış gösterdi. 2012 yılında çıkarılan 6360 sayılı kanunla, Hatay'da sınırları il mülki sınırları olan bir Büyükşehir Belediyesi kuruldu.

Bugün Hatay; Antakya (merkez), İskenderun, Defne, Dörtyol, Erzin, Hassa, Kırıkhan, Reyhanlı, Samandağ, Belen, Altınözü, Arsuz, Kumlu, Payas ve Yayladağı ilçeleriyle, zengin bir kültürel mozaiğe ev sahipliği yapmaya devam ediyor. Bu topraklar, tarih boyunca olduğu gibi bugün de farklı inançların, kültürlerin ve geleneklerin bir arada, barış içinde yaşadığı bir hoşgörü diyarıdır.

Tarihin İzini Hatay'da Sürmek

Hatay'ın binlerce yıllık tarihi, sadece kitaplarda değil; şehrin sokaklarında, dağlarında ve yapılarında yaşıyor. Bu zengin geçmişi yerinde keşfetmek isteyenler için Hatay, adeta açık hava müzesidir:

• Saint Pierre (Senpiyer) Kilisesi: Hıristiyanlığın ilk kaya kiliselerinden biri.
• Habib-i Neccar Camii: Anadolu'nun ilk camilerinden, çok katmanlı bir ibadet yeri.
• Titus Tüneli ve Beşikli Mağara: Roma mühendisliğinin Samandağ'daki şaheseri.
• Bakras (Bagras) Kalesi: Haçlı ve Memlük dönemlerine tanık olan stratejik kale.
• Payas Sokullu Külliyesi ve Belen Kanuni Külliyesi: Osmanlı'nın İpek Yolu üzerindeki eserleri.
• Hatay Arkeoloji Müzesi: Dünyanın en zengin mozaik koleksiyonlarından biri.

Hatay tarihçesi, bir şehrin değil; medeniyetlerin, inançların ve kültürlerin binlerce yıllık ortak hikayesidir. Antik Antakya'dan bugünkü Hatay'a uzanan bu yolculuk; depremlere, savaşlara ve istilalara rağmen ayakta kalmayı başaran, her dönemde yeniden doğan bir şehrin destanıdır. Bu topraklara yolunuz düştüğünde, attığınız her adımda binlerce yıllık bir tarihin izini süreceksiniz.