Payas Sokullu Mehmet Paşa Külliyesi: Mimar Sinan'ın Eseri ve Payas'ın Tarihi Hazineleri

Hatay'ın Payas ilçesi, Osmanlı'nın ihtişamlı yıllarından bugüne uzanan eşsiz bir tarihi mirasa ev sahipliği yapar. İstanbul'u Halep, Şam ve Hicaz'a bağlayan hac ve İpek Yolu güzergahının tam üzerinde yer alan Payas, Mimar Sinan'ın elinden çıkma bir külliye, Haçlı dönemine uzanan bir kale ve dünyanın en yaşlı zeytin ağaçlarından biriyle, kültür turizmi meraklılarını zamanda bir yolculuğa çıkarır.

Payas'ın Tarihteki Yeri

Payas, tarih boyunca pek çok medeniyete ev sahipliği yapmış stratejik bir noktadır. Mercidabık Savaşı'nın ardından Osmanlı topraklarına katılan bölge, İstanbul'u Anadolu üzerinden Doğu Akdeniz ve Hicaz'a bağlayan yolun en önemli menzillerinden biri haline geldi. "Anadolu sağ yolu", "hac yolu" veya "Şam yolu" adlarıyla anılan bu güzergahın Adana-Halep arasındaki en kritik durağı Payas'tı.

Deniz korsanı tehlikesi nedeniyle Anadolu'dan gelen hacılar, deniz yoluyla Payas'a kadar gelir, buradan Antakya, Halep ve Şam üzerinden Mekke'ye yola çıkardı. İşte bu önem, Payas'ın bir askeri ve ticari üs olarak donatılmasını gerektirdi.

Sokullu Mehmet Paşa Külliyesi

Payas'ın tacı, hiç şüphesiz Sokullu Mehmet Paşa Külliyesi'dir. Sultan II. Selim döneminde, devrin kudretli sadrazamı Sokullu Mehmet Paşa'nın emriyle, başmimar Mimar Sinan tarafından 1574 yılında inşa edilmiştir. Bu tarih son derece özeldir: Mimar Sinan'ın "ustalık eserim" dediği Edirne'deki Selimiye Camii ile aynı döneme denk gelir. Yani külliye, üstadın mimari birikiminin bir özeti niteliğindedir.

Külliye, bir "menzil külliyesi" olarak tasarlanmıştır; yani hac ve ticaret kervanlarının konaklaması için kurulmuş, çok amaçlı bir yapı topluluğudur. İçinde şunlar yer alır:

• Kervansaray: Türkiye'nin en büyük kervansaraylarından biri; geniş avlusunun etrafında kervanların ve yolcuların geceyi geçirdiği kubbeli odalar bulunur.
• Arasta (çarşı): Yaklaşık 115 metre uzunluğunda, 48 dükkanlık bir kapalı çarşı. Ortasında "dua kubbesi" yer alır.
• Cami: II. Selim adına yapılan, "Sarı Selim Camii" olarak da bilinen ve yapıldığı günden bu yana ibadete açık kalan cami.
• Çifte hamam: Kadınlar ve erkekler için ayrı bölümler.
• Medrese, sıbyan mektebi, imarethane ve tabhane: Eğitim, hayır ve konaklama yapıları.

Arastanın ortasındaki "dua kubbesi" altında, her sabah namazından sonra esnaf toplanır, bereket duası eder, doğruluk ve dürüstlük sözü verirdi. Bu gelenek, kazancın helal ve bereketli olacağına dair köklü bir inancı yansıtır.

Payas Kalesi

Külliyenin hemen batısındaki Payas Kalesi'nin hikayesi daha da eskiye uzanır. Aslında bir Haçlı kalesi olan sekiz kuleli yapı, Haçlı seferleri sırasında Kudüs'e giden hacıların güvenliğini sağlamak için yapılmıştı. Osmanlı döneminde harap halden çıkarılarak külliyenin güvenliğini sağlayan önemli bir askeri üsse dönüştürüldü. Tarih boyunca bir dönem hapishane olarak da kullanılan kale, şair Namık Kemal'in Magosa'ya sürgün edilmeden önce bir süre hapis yattığı yer olmasıyla da bilinir.

Cin Kule

Kaleden yaklaşık bir kilometre uzakta yer alan Cin Kule, "İskele Kulesi" olarak da anılır. Denizden gelecek tehditleri engelleyip kıyıdaki tersaneyi ve iskeleyi korumak amacıyla yapılmıştır. Bugün iskeleden ve tersaneden bir iz kalmasa da, restore edilmiş Cin Kule eski ihtişamıyla ziyaretçilerini karşılar.

Hünkar Zeytini: Asırlara Tanıklık Eden Ağaç

Payas'ın belki de en şaşırtıcı hazinesi, külliyenin cami avlusunda yükselen yaşlı zeytin ağacıdır. "Hünkar Zeytini" olarak bilinen bu ağaç, kaynaklara göre yaklaşık bin yıllık bir geçmişe sahiptir ve hâlâ meyve verir. Ünlü gezgin Evliya Çelebi'nin seyahatnamesinde gölgesinde oturduğunu yazdığı bu ağaç, dünyanın meyve veren en yaşlı zeytin ağaçlarından biri olarak kabul edilir. Asırlardır dimdik ayakta durarak, gelip geçen tüm medeniyetlere sessizce tanıklık eder.

Payas'ı Gezerken

Payas'ı ziyaret ederken birkaç öneri:

• Külliyeyi gezmeye başlamadan önce büyük avludan doğuya bakıp, başı bulutlarla kaplı Amanos Dağları'nın manzarasını izlemeyi unutmayın.
• Cami avlusundaki Hünkar Zeytini'nin gölgesinde birkaç dakika oturarak, asırların izini hissedebilirsiniz.
• Külliye, kale ve Cin Kule'yi birlikte gezerek Payas'ın tüm tarihi dokusunu bir arada görebilirsiniz.
• Payas, İskenderun'a yakın olduğu için günübirlik bir gezi için idealdir.

Payas Sokullu Mehmet Paşa Külliyesi ve çevresindeki tarihi yapılar, Hatay'ın yalnızca doğal değil, kültürel zenginliğinin de ne kadar derin olduğunu gösterir. Mimar Sinan'ın ellerinden çıkan bu eserlerin gölgesinde geçireceğiniz birkaç saat, sizi Osmanlı'nın ihtişamlı yüzyıllarına götürecektir.